માનવીય સંસ્કૃતિમાં ‘મુખવટો’ એટલે કે માસ્ક એ પોતાનો ચહેરો છુપાવવાનું નહીં, પરંતુ એક નવા જ અલૌકિક અને દૈવી પાત્રમાં પરકાયા પ્રવેશ કરવાનું અદ્ભુત માધ્યમ છે. તાજેતરમાં ‘ભારત પર્વ’માં ‘અતુલ્ય ભારત’ અંતર્ગત યોજાયેલા વિશેષ પ્રદર્શનમાં ભારતના વિવિધ રાજ્યોની લોકકળાને રજૂ કરતા આકર્ષક મુખવટાઓ મૂકવામાં આવ્યા છે, જે મુલાકાતીઓમાં ભારે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યા છે.
‘ભારતના મુખવટા’ શીર્ષક હેઠળ સજાવાયેલા આ પ્રદર્શનમાં લાલ, લીલા, સોનેરી અને કાળા રંગના વિવિધ આકારના મુખવટાઓ એકસાથે જોવા મળે છે. લાકડું, માટી, ધાતુ અને કાગળના માવામાંથી કંડારાયેલા આ ચહેરાઓ માત્ર નિર્જીવ કલાકૃતિઓ નથી, પરંતુ સદીઓથી ધબકતી ભારતીય લોકસંસ્કૃતિ અને હસ્તકળાના મૂક સાક્ષી છે.
ભારતમાં મુખવટાની પરંપરાનો ઇતિહાસ પ્રાગૈતિહાસિક કાળ જેટલો જ પ્રાચીન અને રસપ્રદ છે. મધ્યપ્રદેશની ભીમબેટકાની ગુફાઓના પ્રાચીન શૈલચિત્રોમાં શિકાર અને સામૂહિક નૃત્ય વખતે મુખવટા પહેરેલા માનવોની આકૃતિઓ જોવા મળે છે, તો સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના ઉત્ખનનમાંથી પણ માટીના (ટેરાકોટા) નાના મુખવટા મળી આવ્યા છે. આદિમ કાળમાં માનવીએ પ્રકૃતિના રૌદ્ર સ્વરૂપોને રીઝવવા, ખેતીની સમૃદ્ધિની કામના કરવા અને અનિષ્ટ તત્વોથી રક્ષણ મેળવવાની ધાર્મિક વિધિઓ માટે મુખવટાનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો. સમય જતાં ભરતમુનિના ‘નાટ્યશાસ્ત્ર’ અને રામાયણ-મહાભારત જેવા મહાકાવ્યોના પ્રભાવ હેઠળ આ પરંપરાએ સમૃદ્ધ લોકનાટ્યનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, જેમાં દેવ અને દાનવના સંગ્રામની કથાઓ મુખવટાના માધ્યમથી ગ્રામીણ ચોરે જીવંત થવા લાગી.
ભારતીય લોકસંસ્કૃતિમાં મુખવટાનું મહત્વ પૌરાણિક કથાઓ, ધાર્મિક અનુષ્ઠાન અને ગૂઢ પ્રતીકાત્મકતા સાથે વણાયેલું છે. લોકમાન્યતા અનુસાર જ્યારે કોઈ કલાકાર વિધિવત રીતે પૂજાયેલો મુખવટો ધારણ કરે છે, ત્યારે તે સામાન્ય માનવી મટીને ખુદ તે આરાધ્ય દેવ, દેવી કે પૌરાણિક પાત્રની ચેતનાનું વાહક બની જાય છે. પ્રદર્શનમાં જોવા મળતા મુખવટાઓમાં તિલકધારી સૌમ્ય લીલા ચહેરા, મોટી આંખોવાળા ઉગ્ર લાલ ચહેરા અને સૂક્ષ્મ કોતરણીવાળા ધાતુ તથા લાકડાના આદિવાસી ચહેરાઓ વિવિધ રસ અને ભાવોને પ્રદર્શિત કરે છે. મુખવટાના રંગો પણ પ્રતીકાત્મક હોય છે, જ્યાં સૌમ્ય રંગો સાત્વિકતા અને દૈવી શક્તિનું પ્રતીક બને છે, જ્યારે ઘેરા અને રૌદ્ર રંગો અસુર સંહાર તેમજ અધર્મ પર ધર્મના વિજયની ગાથા રજૂ કરે છે.
ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં ત્યાની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને સ્થાનિક સંસાધનો મુજબ મુખવટાની અનોખી યાદી જોવા મળે છે. પૂર્વ ભારતમાં પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને ઓડિશાના ‘છૌ’ મુખવટા તેમજ આસામના માજુલી ટાપુના સત્રિયા ‘ભાવના’ના વાંસ અને માટીના મુખવટા જગપ્રસિદ્ધ છે. ઉત્તરમાં હિમાચલ પ્રદેશના કુલ્લુના લાકડાના ‘ફાગલી’ મુખવટા, ઉત્તરાખંડના ‘રમ્માણ’ મુખવટા અને ઉત્તર પ્રદેશની રામલીલાના ધાતુના મુખવટા તેમજ પૂર્વોત્તરમાં અરુણાચલ પ્રદેશ અને સિક્કિમના બૌદ્ધ મઠોના ‘છામ’ નૃત્યના મુખવટા જાણીતા છે. મધ્ય ભારતમાં છત્તીસગઢના બસ્તરની ‘ઢોકરા’ ધાતુકળા અને માડિયા આદિવાસીઓના કાષ્ઠ મુખવટા તથા પશ્ચિમમાં મહારાષ્ટ્રના કોંકણના ‘બોહાડા’ મુખવટા આગવું સ્થાન ધરાવે છે. દક્ષિણ ભારતમાં તેલંગાણાના આમલીના બીજના માવામાંથી બનતા રંગબેરંગી ‘ચેરિયાલ’ મુખવટા, કેરળના ‘કુમ્માટ્ટીકલી’ તથા ‘થેય્યમ’ અને કર્ણાટકના ‘ભૂત કોલા’ના મુખવટા પ્રાદેશિક વૈવિધ્યના ઉત્તમ નમૂના છે.
દેશભરમાં મુખવટા કળાની વાત થાય ત્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં તેનું ચલણ અને લોકપ્રિયતા સૌથી વધુ જોવા મળે છે. પ્રદર્શનની બરાબર મધ્યમાં શોભતો વિશાળ અને કલાત્મક અર્ધચંદ્રાકાર મુગટ ધરાવતો દેવી દુર્ગાનો ભવ્ય મુખવટો બંગાળની આ સમૃદ્ધ કળાની ઝાંખી કરાવે છે. પશ્ચિમ બંગાળના પુરુલિયા જિલ્લાનું ચરિદા ગામ ‘છૌ’ નૃત્યના મુખવટા બનાવવાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જેને GI Tag પણ મળ્યો છે; અહીં માટી, કાગળ અને કાપડના થર પર સ્થાનિક ‘શોલા’ (સફેદ સોલ), મોતી અને જરીની સજાવટથી અદ્ભુત મુખવટા તૈયાર થાય છે. આ ભારેખમ મુખવટા પહેરીને જ્યારે કલાકારો હવામાં ગુલાંટ મારીને મહિષાસુરમર્દિનીના પ્રસંગો ભજવે છે ત્યારે દર્શકો મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે, જ્યારે ઉત્તર દિનાજપુરના લાકડાના ‘ગોમીરા’ અને માલદાના ‘ગંભીરા’ મુખવટા પણ બંગાળના લોકજીવનમાં ઊંડે સુધી વણાયેલા છે.
આ પ્રાચીન મુખવટા કળાને વૈશ્વિક સ્તરે લોકપ્રિય બનાવવામાં ભારતીય સિનેમાએ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. રૂપેરી પડદે મુખવટાનો ઉપયોગ માત્ર દૃશ્ય શોભા પૂરતો ન રહેતાં પાત્રની દૈવી ચેતના અને લોકઆસ્થાને જીવંત કરવાનું સશક્ત માધ્યમ બન્યો છે, જેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ ‘કાંતારા’માં દર્શાવાયેલી કર્ણાટકની ‘ભૂત કોલા’ પરંપરા છે. આ ઉપરાંત ‘બર્ફી’ સહિત વિવિધ ફિલ્મોમાં બંગાળના ‘છૌ’, કેરળના ‘થેય્યમ’ તથા રામલીલાના મુખવટાઓના કલાત્મક નિરૂપણે આ પ્રાદેશિક લોકવારસાને યુવા પેઢી અને વિશ્વભરના દર્શકો સુધી પહોંચાડ્યો છે.
આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં પણ ભારતીય મુખવટાઓનું મહત્વ જરાય ઓછું થયું નથી, બલ્કે તેનું ક્ષેત્ર વધુ વિસ્તર્યું છે. એક સમયે માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવો અને ગ્રામીણ નાટ્યો પૂરતા સીમિત રહેલા આ મુખવટાઓ આજે રાષ્ટ્રીય-આંતરરાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયો, સાંસ્કૃતિક મહોત્સવો અને આધુનિક ઘરોના ઇન્ટીરિયર ડેકોરેશનની શોભા બની રહ્યા છે.
પ્લાસ્ટિક અને કૃત્રિમ વસ્તુઓના જમાનામાં સંપૂર્ણપણે કુદરતી અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સંસાધનોમાંથી બનતી આ હસ્તકળા હજારો ગ્રામીણ કારીગરો અને આદિવાસી પરિવારોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે. આમ, ભારતના આ રંગબેરંગી મુખવટાઓ એ માત્ર ભૂતકાળના અવશેષો નથી, પરંતુ આપણી અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક ધરોહરને નવી પેઢી અને વિશ્વ ફલક સુધી પહોંચાડતો એક જીવંત સેતુ છે.
